Làng nghề dệt đũi Nam Cao, với lịch sử hơn 400 năm, hình thành từ cuối thế kỷ XIX tại xã Nam Cao, huyện Kiến Xương (Thái Bình cũ), nay thuộc xã Lê Lợi, tỉnh Hưng Yên. Trải qua nhiều thế hệ, nghề dệt đũi không chỉ là sinh kế mà còn lưu giữ ký ức văn hóa nông thôn bền chặt.

Hiện nay, làng còn gần 60 nghệ nhân cao tuổi thành thạo kỹ thuật rút đũi cổ truyền – công đoạn tinh xảo quyết định chất lượng sợi đũi. Danh tiếng của Nam Cao nổi bật nhờ phương pháp rút lõi tơ tằm hoàn toàn thủ công, giữ được độ xốp tự nhiên, tạo ra chất vải “đông ấm, hè mát”, vừa mộc mạc vừa tinh tế. Nhờ đặc tính này, đũi Nam Cao không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt mà còn tiến vào lĩnh vực thời trang cao cấp, từng được xuất khẩu sang Pháp, Lào, Thái Lan.

Vào thời kỳ hưng thịnh năm 2000, làng có hơn 1.500 khung dệt hoạt động mỗi ngày. Tuy nhiên, biến động thị trường khiến nghề suy giảm, nhiều hộ dân phải cất khung cửi, tạo nên khoảng trống truyền nghề. Dẫu vậy, ngọn lửa nghề chưa bao giờ tắt. Những năm gần đây, phong trào khôi phục dệt đũi dần lan tỏa, người dân dựng lại khung, gom kén, rút đũi như cách nối lại sợi dây giữa quá khứ và hiện tại.

Làng còn 60 nghệ nhân cao tuổi thành thạo kỹ thuật rút đũi cổ truyền. Ảnh: Nhân dân.

Theo bà Lương Thanh Hạnh, Giám đốc Hợp tác xã Lụa đũi Nam Cao, rút đũi là công đoạn vất vả nhất. Người thợ phải ngâm tay trong nước, tinh mắt lựa từng sợi tơ đứt rồi vê lại cho tròn. Mỗi nghệ nhân chỉ kéo được 70–100 gram đũi/ngày, nhưng đây là kết tinh của sự kiên nhẫn và kỹ năng thủ công mà máy móc chưa thể thay thế. Những nghệ nhân này chính là “kho tư liệu sống” bảo tồn giá trị cổ truyền của làng nghề.

Sở hữu những giá trị độc bản giúp đũi Nam Cao trở thành một trong những chất liệu thời trang tiêu biểu mang bản sắc Việt. Điểm khác biệt nằm ở sự thô mộc tinh tế: mỗi tấm vải không chỉ là sản phẩm tiêu dùng mà còn là tác phẩm nghệ thuật được tạo nên từ đôi tay bền bỉ của người thợ.

Hợp tác xã Lụa đũi Nam Cao hiện hướng tới sản xuất xanh, sử dụng nguyên liệu nhuộm tự nhiên như lá bàng, nếp cẩm, gấc hay các loại lá bản địa. Những gam màu trầm, mềm mại mang hơi thở thiên nhiên tạo nên bản sắc riêng, phù hợp xu hướng tiêu dùng bền vững. Các sản phẩm như khăn lụa, áo dài, chăn ga hay vải thô cao cấp đều trải qua nhiều công đoạn thủ công công phu.

Song hành cùng sản xuất, du lịch trải nghiệm đang mở ra hướng đi mới cho làng nghề. Năm 2024, Nam Cao đón gần 30.000 lượt khách, trong đó khoảng 10.000 khách quốc tế. Du khách bị cuốn hút bởi không gian làng quê yên bình, những mái hiên cổ, nơi các cụ già vẫn kéo đũi, dệt vải, và đặc biệt là trải nghiệm tự tay nhuộm khăn, dệt lụa. Những trải nghiệm này giúp du khách hiểu và trân trọng giá trị của từng thước vải.

Nghề dệt đũi Nam Cao được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023 và đạt tiêu chuẩn sản phẩm OCOP 4 sao năm 2025. Từ những sợi tơ thô mộc, đũi Nam Cao đang từng bước khẳng định dấu ấn văn hóa riêng, trở thành điểm nhấn đặc sắc trên bản đồ du lịch tỉnh Hưng Yên.