TMO - Giữa không gian núi rừng hùng vĩ của vùng cao, nơi mây phủ quanh năm và những bản làng người H’Mông (Sơn La) nép mình bên sườn núi, hiện vẫn lưu giữ một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc đó là vẽ sáp ong trên vải. Đây không chỉ là một kỹ thuật trang trí thủ công mà còn là biểu tượng văn hóa, phản ánh đời sống tinh thần phong phú và sự khéo léo của đồng bào nơi rẻo cao.

Nghề vẽ sáp ong gắn bó chặt chẽ với phụ nữ người H’Mông từ bao đời nay. Ngay từ khi còn nhỏ, các bé gái đã được mẹ và bà truyền dạy cách vẽ hoa văn bằng sáp ong. Quá trình học nghề không diễn ra qua sách vở mà thông qua quan sát và thực hành, đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ. Vì thế, mỗi người phụ nữ khi trưởng thành đều có thể tự tay tạo nên những bộ trang phục mang dấu ấn cá nhân.

Để hoàn thiện một tấm vải lanh truyền thống, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu: Vẽ sáp ong, luộc vải để tách sáp, nhuộm chàm rồi phơi nắng. Tất cả đều làm thủ công, đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ trong từng chi tiết.

Cụ thể, vải lanh sau khi dệt xong sẽ được làm sạch và phơi khô, tạo nền trắng mịn. Sáp ong được đun nóng cho đến khi tan chảy, sau đó dùng một dụng cụ giống như cây bút, thường làm từ tre, để vẽ trực tiếp lên bề mặt vải. Người vẽ phải thực hiện liên tục bên bếp lửa để giữ sáp luôn ở trạng thái lỏng, đảm bảo nét vẽ không bị gián đoạn. Mỗi đường nét đều đòi hỏi sự chính xác, bởi một khi sáp đã thấm vào vải thì gần như không thể sửa lại.

Sau khi hoàn thiện phần vẽ, tấm vải sẽ được đem nhuộm chàm nhiều lần cho đến khi đạt màu đặc trưng. Điều đặc biệt là những phần đã phủ sáp ong sẽ không bắt màu, giữ nguyên màu trắng ban đầu. Khi vải được đun trong nước sôi để loại bỏ lớp sáp, các hoa văn sẽ hiện ra rõ nét trên nền chàm, tạo nên sự tương phản hài hòa và cuốn hút. Chính quy trình này làm nên vẻ đẹp riêng biệt của sản phẩm, không có hai tấm vải nào hoàn toàn giống nhau.

Hoa văn trong nghệ thuật vẽ sáp ong không đơn thuần là yếu tố trang trí mà còn mang nhiều ý nghĩa biểu tượng. Những hình khối như đường xoắn, hình thoi, tam giác hay các họa tiết mô phỏng thiên nhiên thể hiện quan niệm về vũ trụ, đất trời và cuộc sống của người Mông. Mỗi họa tiết như một câu chuyện được kể lại bằng hình ảnh, chứa đựng ước mong về sự sinh sôi, no đủ và bình an. Qua đó, người ta có thể cảm nhận được chiều sâu văn hóa và thế giới quan độc đáo của cộng đồng này.

Ngày nay, nghệ thuật vẽ sáp ong không chỉ dừng lại trong phạm vi bản làng mà còn dần trở thành sản phẩm văn hóa phục vụ du lịch. Nhiều địa phương ở vùng núi cao đã tổ chức các hoạt động trải nghiệm, cho phép du khách tham gia vào quy trình vẽ sáp ong và nhuộm vải, từ đó hiểu hơn về giá trị truyền thống. Những sản phẩm như khăn, túi, trang phục được bán ra thị trường cũng góp phần tạo thêm thu nhập cho người dân.

Tuy nhiên, trước sự phát triển của xã hội hiện đại, nghề truyền thống này đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự xuất hiện của các loại vải công nghiệp giá rẻ và tiện lợi khiến việc duy trì nghề trở nên khó khăn hơn. Dẫu vậy, với nỗ lực bảo tồn từ cộng đồng và sự quan tâm của các cấp chính quyền, nghệ thuật vẽ sáp ong trên vải vẫn đang được gìn giữ như một di sản quý báu.

Có thể nói, trong từng nét vẽ sáp ong giản dị mà tinh tế, người H’Mông đã gửi gắm cả tâm hồn và bản sắc dân tộc. Giữa dòng chảy hiện đại, nghệ thuật ấy vẫn bền bỉ tồn tại, như một minh chứng sống động cho sức sống của văn hóa truyền thống nơi rẻo cao Tây Bắc.

Bài: Như Hoa; ảnh: ST

https://thiennhienmoitruong.vn/doc-dao-nghe-thuat-ve-sap-ong-tren-vai-cua-nguoi-h-mong.html